جوان گشت پنج شنبه و جمعه از ساعت 6:40 به مدت 80 دقیقه

دسته بندی مساجد در جهان اسلام و ورود معماری ایرانی به ساختار مساجد

در برنامه جوانگشت رادیو جوان در گفتگو با مهندس ناصر مشهدی زاده درباره مساجد در جهان اسلام صحبت شد.

1401/02/20
|
15:31

مهندس ناصر مشهدی زاده درباره دسته‌بندی کلی مساجد در جهان اسلام گفت: «اگر قلمرو جهان اسلام را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کنیم که عراق در مرز این تقسیم قرار دارد، بخش شرقی بیشتر تحت نفوذ و حاکمیت فرهنگ و تمدن ایرانی بوده و بخش غربی در معماری مسجد تحت نفوذ معماری بیزانس بوده است. مانند مساجدی که در ساحل مدیترانه یا اندلس ساخته می‎شد.
اما نمی‌توان به طور قطع چنین تقسیم بندی را تعیین کرد. چرا که بعضی مساجد مانند مسجد جامع قرطبه معماری با فرهنگ ایرانی دارد.»
وی درباره بخش‌های معماری مساجد گفت: «مساجد که در دنیای اسلام ساخته می‌شدند، از چند بخش تشکیل شده است.
این بخش‌ها شامل شبستان (که داخل آن محراب بوده است)، مقصوره (مکانی که محل نشستن خلیفه یا پادشاه را جدا می‌کرد)، حیاط و مناره می‌شود. منبر هم یکی از بخش‌های مسجد است که هیچگاه نتوانسته است بخشی جدا از داخل مسجد باشد.
معماری این مساجد بسته به نظر معماران یا سفارش کسانی که تاکید داشتند مساجد ساخته شوند، ممکن است تغییراتی داشته باشد. مثلاً تک ایوانی یا چهار ایوانی باشند، یا شبستان ویژه‌ای یا بخش‌های زنانه مستقل و ویژگی‌های دیگری داشته باشند.
مساجدی بودند که به دلیل اینکه که روی معابد ساخته می‌شدند یا اگر جنس زمین اجازه می‌داد، شبستان‌هایی هم زیرِ زمین داشتند. این شبستان‌ها در تابستان خنک‌تر و در زمستان گرم‌تر بوده‌اند؛ مثل مسجد جامع نائین.
جالب است بدانیم که مساجد منحصر به فردی در مندهاقان اصفهان وجود دارد، که دارای شبستان‌های تابستانه است و در پشت بام شبستان و محراب تابستانی است که به دلیل گرمای هوا چنین ساختاری داشته است.»
اضافه شدن گنبد به معماری مساجد
وی درباره ورود فرهنگ ایرانی به معماری مساجد گفت: «فرهنگ ایرانی به قدری قوی بود که با ورود اسلام به ایران، به مساجد هم راه یافت. ما در دوران اشکانی و ساسانی یک بنای شاخصی به اسم «چارطاقی» داشتیم که خاصیت نجومی (مثل چارطاقی نیاسر) و یا خاصیت آتشکده در خود داشتند.
به این صورت که یک گنبد روی چهار ستون اصلی قرار می‌گرفت. این بنا تجلی یک کره است که روی چهارپایه جهان ایستاده است. این معماری که فلسفه الهی داشته است از معماری دوره ساسانی خود را وارد معماری مساجد اسلامی می‌کند و پذیرفته می‌شود.»
وی با اشاره به این که مکاتب مختلفی مانند مکتب صفویه، مکتب خراسان و... در معماری وجود دارند، گفت: «در مکتب اصفهان که از عصر صفویه گسترش یافت، 13 اصل را برای یک مجموعه معماری تعریف می‌کند.
یکی از آنها «وحدت در کثرت» و یکی دیگر «کثرت در وحدت» است.
اگر شما زیر یک گنبد بایستید، دایره‌ای که گنبد روی پایه‌ها قرار می‌گیرد، کثرت است و نقطه دایره گنبد که به ذات لایتناهی اشاره می‌کند، وحدت است.
وقتی ما از کثرت (محیط دایره بزرگ) به وحدت (نقطه مرکز دایره) می‌رسیم، حس می‌کنیم که در این میان بی‌نهایت دایره وجود دارد که حلقه‌های عرفانی بزرگ و کوچک هستند.
اضافه شدت گنبد به معماری مساجد در جهان اسلام، به نظر من یک شاخصه عرفانی است و وقتی کسی زیر گنبد می‌ایستد، جای خود را در آن دوایر پیدا می‌کند و روزهای آینده می‌تواند جای خود را دوباره ارزیابی کند.
بنابراین راهیابی گنبد به مسجد، ویژگی‌های مختلف دارد که کسانی که در مسجد حضور پیدا می‌کنند، شاید آن را به طور علمی مورد بررسی قرار ندهند، اما به طور ذاتی در آنها وجود دارد.»
گفتنی است برنامه جوانگشت روزهای پنجشنبه و جمعه از ساعت 6:40 به مدت 80 دقیقه از شبکه رادیویی جوان پخش می‌شود.

دسترسی سریع
جوان گشت